सखीले हरण गरेको दिन, आज हरितालिका तीज मनाइदै
काठमाडौँ— भाद्र शुक्ल तृतीयाको आजको दिनलाई केवल श्रीमानको दीर्घायुको कामना गर्ने दिनका रूपमा मात्र बुझिँदै आएको छ, तर यसको शास्त्रीय पृष्ठभूमि र शाब्दिक अर्थले फरक कथा भन्छ । संस्कृतको हरित अर्थात् हरण गरिएको र आलिकाु अर्थात् सखी मिलेर बनेको हरितालिका शब्दले नै यो पर्वको सुरुवात महिला एकता र सखीहरूको साथबाट भएको पुष्टि गर्छ ।
धर्मशास्त्र अनुसार यो व्रत महिला मात्रको होइन । शास्त्रीय विधानमा महिला र पुरुष दुवैले व्रत बस्नुपर्ने उल्लेख छ, तर व्यवहारमा यसलाई महिलाले मात्र श्रीमानको दीर्घायुका लागि बस्ने व्रतका रूपमा स्थापित गरियो । पौराणिक कथा नै पार्वतीले आफ्नो रोजाइको वर पाउन गरेको संघर्षसँग जोडिएको छ ।
कथाअनुसार सत्ययुगमा हिमालयपुत्री पार्वतीले गौरीघाटमा बसेर महादेवलाई पतिका रुपमा पाउन कठोर तपस्या गरेकी थिइन् र वरदान पनि पाएकी थिइन् । तर पिता हिमालयले उनको इच्छा विपरित विष्णुसँग विवाह गराइदिन खोजेपछि पार्वतीले आफ्नो पीडा सखीहरूलाई सुनाइन् । पार्वती समस्यामा परेको थाहा पाएपछि सखीहरूले उनलाई हरण गरेर कसैले नदेख्ने गुप्त स्थानमा लुकाए। सखीहरूले लुकाएकै स्थानमा पार्वतीले निराहार व्रत बसेर महादेवलाई प्राप्त गरिन् । त्यो दिन भाद्र शुक्ल तृतीया भएकाले त्यसैबेलादेखि यो दिन हरितालिका तीजका रुपमा मनाउन थालिएको मान्यता स्कन्द पुराण लगायतका ग्रन्थमा पाइन्छ ।
अर्कोतर्फ व्रतको विधिको विषयमा पनि समाजमा रहेको ुभोकै बस्नैपर्छु भन्ने मान्यतालाई शास्त्रले नै खण्डन गरेको छ ।
महर्षि आपस्तम्बका अनुसार चतुर्थीसहितको तृतीया तिथि यस व्रतका लागि उत्तम मानिन्छ, द्वितीयासँग जोडिएको तिथिमा व्रत गर्नु हुँदैन। र सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा, व्रतको स्वरुपबारे शास्त्र लचिलो छ ।
व्रत तीन प्रकारले बस्न सकिन्छ ( निराहार, जलाहार र फलाहार। शास्त्रमा ुसर्वतः आत्मानं गोपायेत्ु अर्थात् जसरी भए पनि आफ्नो शरीरको रक्षा गर्नु पहिलो धर्म हो भनिएको छ । त्यसैले स्वास्थ्य अवस्थाले साथ नदिनेहरूले निराहार बस्नै पर्दैन ।
स्वास्थ्यका कारण भोकै बस्न नसक्नेले सखरखण्ड, पिँडालु, तरुल, केरा, आँप, अम्बा, दूध जस्ता हवनीय वस्तुहरू सेवन गर्न सक्ने विधान छ । स्कन्द पुराणमा त औषधि सेवनले समेत व्रत भंग नहुने स्पष्ट उल्लेख छ । एकादशी र तीजमा अन्न बाहेक फल, कन्दमूल, दूध र जल ग्रहण गर्न मिल्छ ।
